በኢትዮጵያ ብድር ለመጠየቅ የወለድ መጠን ስንት ነው

በኢትዮጵያ ውስጥ የኢኮኖሚ እንቅስቃሴው እያደገ በመጣ ቁጥር የብድር ፍላጎትም በዚያው ልክ በከፍተኛ ሁኔታ እየጨመረ ይገኛል። ብዙዎች የራሳቸውን ንግድ ለመጀመር፣ ቤት ለመሥራት ወይም የግል ፍላጎቶቻቸውን ለማሟላት የባንክ የገንዘብ ድጋፍ ይሻሉ። ይሁን እንጂ ብድር ከመጠየቅዎ በፊት በኢትዮጵያ ባንኮች ዘንድ ያለው የወለድ መጠን ስንት እንደሆነ እና እንዴት እንደሚሰላ በቂ ግንዛቤ ማግኘት ለስኬታማ የፋይናንስ ጉዞ የመጀመሪያው እና ዋነኛው እርምጃ መሆኑን መገንዘብ ያስፈልጋል።

የብድር ወለድ መጠን በኢትዮጵያ ብሔራዊ ባንክ በሚወጡ መመሪያዎች እና በእያንዳንዱ ባንክ የውስጥ የገንዘብ ፖሊሲ ላይ ተመስርቶ በየጊዜው ሊለዋወጥ ይችላል። ባንኮች የወለድ መጠኑን ሲወስኑ የገበያውን የገንዘብ ፍሰት፣ የዋጋ ግሽበትን እና የተበዳሪውን የሥራ ዘርፍ ስጋት ግምት ውስጥ ያስገባሉ። ይህ አሠራር ባንኩ ከሚሰጠው ብድር የሚያገኘውን ትርፍ ለመወሰን እና የፋይናንስ ሥርዓቱ ጤናማ ሆኖ እንዲቀጥል ለማድረግ የሚረዳ ወሳኝ የሥራ አካል እንደሆነ በዘርፉ ባለሙያዎች ዘንድ በሰፊው ይታመናል።

በዚህ ዝርዝር ጽሑፍ ውስጥ በኢትዮጵያ ባንኮች የሚጠየቁ የወለድ መጠኖችን፣ የወለድ አሰላለፍ መንገዶችን እና በተለያዩ የብድር ዓይነቶች መካከል ያለውን ልዩነት በጥልቀት እንመለከታለን። እያንዳንዱ ተበዳሪ እነዚህን ነጥቦች አስቀድሞ ካወቀ፣ የሚከፍለውን ትክክለኛ የገንዘብ መጠን ለማቀድ እና ትርፋማነቱን ለማረጋገጥ ትልቅ ዕድል ይፈጥርለታል። አሁን በቀጥታ ወደ ዝርዝር መረጃዎቹ እናልፋለን፤ በዚህም የፋይናንስ ዕቅድዎን በልበ ሙሉነት ለመጀመር የሚያስፈልጉዎትን መረጃዎች ሁሉ በአንድ ላይ አደራጅተን በጥራት አቅርበንልዎታል።

በኢትዮጵያ የብድር ወለድ መጠን መሠረታዊ አሰላለፍ እና ሁኔታዎች

በኢትዮጵያ የባንክ ኢንዱስትሪ ውስጥ የወለድ መጠን የሚወሰነው በገበያ መርህ ላይ ተመስርቶ ነው። ምንም እንኳን ብሔራዊ ባንክ ዝቅተኛውን የቁጠባ ወለድ መጠን ቢወስንም፣ የብድር ወለድ ግን ባንኮች እንደየአቅማቸው የሚወስኑት ጉዳይ ነው። በአሁኑ ወቅት በአገሪቱ ያሉ ባንኮች በአማካይ ከ14% እስከ 22% የሚደርስ አመታዊ የወለድ መጠን ይጠይቃሉ። ይህ መጠን እንደ ባንኩ ጥንካሬ እና እንደ ተበዳሪው የፋይናንስ ታሪክ ሊለያይ ስለሚችል ደንበኞች አስቀድመው በቅርንጫፎች ተገኝተው ማጣራት ይኖርባቸዋል።

የወለድ መጠኑ የሚወሰንበት ሌላው መንገድ የብድሩ ዓይነት ነው። ለምሳሌ ለኤክስፖርት ንግድ የሚሰጡ ብድሮች ለሀገር ከሚያስገኙት የውጭ ምንዛሬ አንጻር ዝቅተኛ ወለድ ሊኖራቸው ይችላል። በአንጻሩ ለግል ፍጆታ ወይም ለተሽከርካሪ ግዥ የሚሰጡ ብድሮች ከፍተኛ የወለድ መጠን ሊጠየቅባቸው ይችላል። ይህ የሆነበት ምክንያት ባንኮች ለእያንዳንዱ የሥራ ዘርፍ የሚሰጡት የቅድሚያ ትኩረት እና የሚወስዱት የፋይናንስ ስጋት የተለያየ ስለሚሆን ነው። ደንበኞች የሥራ ዘርፋቸውን መሠረት በማድረግ የተሻለ የወለድ አማራጭ መፈለግ ለትርፋማነታቸው እጅግ በጣም አስፈላጊ ነው።

በመጨረሻም የገበያው የገንዘብ እጥረት ወይም መትረፍረፍ በወለድ መጠኑ ላይ ቀጥተኛ ተጽዕኖ ይኖረዋል። ባንኮች የብድር ገንዘብ እጥረት ሲያጋጥማቸው የወለድ መጠኑን ከፍ የማድረግ ዝንባሌ ያሳያሉ። ይህ ደግሞ ተበዳሪዎች የሚመልሱትን የገንዘብ መጠን ስለሚጨምረው የብድር ውል ከመፈረምዎ በፊት የወቅቱን የገበያ ሁኔታ ማጥናት ተገቢ ነው። አዋጭ የብድር ስምምነት ለማድረግ የወለድ መጠኑ ቋሚ (Fixed) ወይም ተለዋዋጭ (Floating) መሆኑን ማረጋገጥ ለወደፊት የፋይናንስ ደኅንነትዎ ትልቅ ዋስትና እንደሚሆን መረዳት እጅግ በጣም አስፈላጊና ወሳኝ ጉዳይ ነው።

የንግድ ሥራ ማስፋፊያ ብድሮች እና የወለድ መጠናቸው ዝርዝር

የንግድ ሥራ ማስፋፊያ ብድር በኢትዮጵያ ባንኮች ዘንድ በብዛት የሚፈለግ የብድር ዓይነት ነው። ባንኮች ለንግድ ድርጅቶች ብድር ሲሰጡ የሚጠይቁት ወለድ እንደ ንግዱ አዋጭነት ይወሰናል። በአብዛኛው ከ15% እስከ 18% ባለው ክልል ውስጥ የሚገኝ ሲሆን፣ ትልልቅና ስኬታማ ለሆኑ ድርጅቶች የተሻለ ቅናሽ ሊደረግላቸው ይችላል። ይህ የብድር ዓይነት የሥራ ማስኬጃ ገንዘብ ለሚያጥራቸው ወይም ንግዳቸውን ለሚዘረጉ ነጋዴዎች ትልቅ ዕድል የሚፈጥርና ለሀገር ኢኮኖሚ ዕድገትም ከፍተኛ አስተዋጽኦ የሚያበረክት የፋይናንስ ድጋፍ እንደሆነ በሰፊው ይታወቃል።

ባንኮች ለንግድ ብድር የሚጠይቁት ወለድ በተበዳሪው የመክፈል አቅም ላይም ይመሰረታል። ጠንካራ የገንዘብ እንቅስቃሴ እና ንጹሕ የብድር ታሪክ ያለው ድርጅት ዝቅተኛ ወለድ የማግኘት ዕድል አለው። ባንኩ በድርጅቱ ላይ ያለው እምነት ሲጨምር በዚያው ልክ የሚጠይቀውን የትርፍ መጠን ሊቀንስ ይችላል። ስለሆነም ነጋዴዎች የባንክ እንቅስቃሴያቸውን ጤናማ በማድረግ እና ግብርን በአግባቡ በመክፈል የወለድ ሸክማቸውን መቀነስ ይችላሉ። ይህ የታማኝነት መለኪያ በባንክና በደንበኛ መካከል ለሚኖረው ግንኙነት ጤናማነት እጅግ ወሳኝ መሠረት መሆኑ በዘርፉ ባለሙያዎች በሰፊው ይነገራል።

በተጨማሪም የንግድ ብድር ወለድ የሚሰላው በቀሪ ዕዳ (Reducing Balance) ዘዴ ከሆነ ተበዳሪው የሚከፍለው ወለድ በየጊዜው ይቀንሳል። ይህ አሠራር ደንበኞች በቶሎ ብድራቸውን እንዲመልሱ የሚያበረታታ እና አጠቃላይ የሚከፍሉትን የገንዘብ መጠን የሚቀንስ ነው። በአንጻሩ በቋሚ የወለድ ስሌት (Flat Rate) ከሆነ ክፍያው ተመሳሳይ ስለሚሆን ከፍተኛ ወጪ ሊያስከትል ይችላል። ስለሆነም የብድር ውል ሲፈረም የስሌት መንገዱ በዝርዝር ታይቶ መወሰን አለበት። ትክክለኛ መረጃ መቅረቡ በባንኩና በተበዳሪው መካከል ጠንካራ መተማመንን ለመፍጠርና የብድር ጥያቄውን በስኬት ለማጠናቀቅ ትልቅ እገዛ ያደርጋል።

የቤት መግዣ እና የተሽከርካሪ ብድሮች ልዩ የወለድ መጠኖች

የቤት መግዣ ብድር ወይም ሞርጌጅ በኢትዮጵያ የረጅም ጊዜ ክፍያ የሚጠይቅ የብድር ዓይነት ነው። ባንኮች ለቤት ብድር የሚጠይቁት ወለድ በአብዛኛው ከ16% እስከ 20% ባለው ክልል ውስጥ ይገኛል። የመክፈያ ጊዜው እስከ 20 ዓመት ሊራዘም ስለሚችል፣ መጠኑ ጥቂት ቢመስልም በጊዜ ሂደት የሚከማቸው የወለድ መጠን ከፍተኛ ሊሆን ይችላል። ደንበኞች የቤት ብድር ከመውሰዳቸው በፊት ወርሃዊ ገቢያቸውን እና የኑሮ ወጪያቸውን በሚገባ ማመጣጠን ይኖርባቸዋል። ይህ የፋይናንስ ጥንቃቄ ለቤት ባለቤትነት ሕልም መሳካት እጅግ በጣም ወሳኝ የሆነ የዝግጅት እርምጃ ነው።

የተሽከርካሪ ብድር ደግሞ ከቤት ብድር በተለየ ከፍተኛ ወለድ ሊጠየቅበት የሚችል የብድር ምርት ነው። ብዙ ጊዜ ባንኮች ለግል መኪና ብድር ከ18% በላይ ወለድ ይጠይቃሉ። ይህ የሆነበት ምክንያት ተሽከርካሪዎች በጊዜ ሂደት ዋጋቸው ስለሚቀንስ እና የብድሩ ስጋት ከፍተኛ ስለሚሆን ነው። ሆኖም ለንግድ ሥራ የሚውሉ የጭነት መኪናዎች ወይም የሕዝብ ማመላለሻዎች የተሻለ የወለድ መጠን ሊኖራቸው ይችላል። ደንበኞች የመኪና ብድር ከመጠየቃቸው በፊት የኢንሹራንስ ወጪን እና የጥገና ወጪዎችን ከወለዱ ጋር አብረው ማሰብ ለተሻለ ውሳኔ መሠረት ሆኖ እንደሚያገለግል መገንዘብ ይኖርባቸዋል።

በተጨማሪም አንዳንድ ባንኮች ለቤትና ለመኪና ብድር የሚሆን የቁጠባ ሂሳብ አስቀድመው እንዲከፈት ያደርጋሉ። የተወሰነ መጠን ለተከታታይ ወራት የቆጠበ ደንበኛ ዝቅተኛ የወለድ መጠን የማግኘት ዕድል ይኖረዋል። ይህ አሠራር ደንበኞች የቁጠባ ባህል እንዲያዳብሩ እና ባንኩም አስተማማኝ ደንበኛ እንዲያገኝ ይረዳል። የወለድ መጠኑን ለመቀነስ የሚረዱ አማራጮችን ከባንኩ የብድር መኮንኖች ጋር መወያየት አስፈላጊ ነው። በትክክል የተመረጠ የብድር ምርት ለወደፊት የፋይናንስ ነፃነት እና ለቤተሰብ የተረጋጋ ሕይወት እጅግ በጣም አስፈላጊ እና ወሳኝ ጉዳይ እንደሆነ መገንዘብ ለተበዳሪው ስኬት ይጠቅማል።

የወለድ መጠንን የሚወስኑ ዋና ዋና የባንክ መስፈርቶች

ባንኮች ለአንድ ተበዳሪ የሚሰጡትን የወለድ መጠን ሲወስኑ መጀመሪያ የተበዳሪውን የብድር ታሪክ ይመረምራሉ። ከዚህ ቀደም የተወሰዱ ብድሮች በአግባቡ ከተከፈሉ እና የባንክ እንቅስቃሴው ንቁ ከሆነ ዝቅተኛ ወለድ ሊሰጥ ይችላል። በኢትዮጵያ ብሔራዊ ባንክ ስር ያለው የብድር መረጃ ማዕከል የእያንዳንዱን ደንበኛ ታሪክ ስለሚመዘግብ፣ ታማኝነት ለወለድ ቅናሽ ዋነኛው መለኪያ ነው። ይህ የታማኝነት መገለጫ በባንክና በደንበኛ መካከል ለሚኖረው ግንኙነት ጤናማነት እና ለወደፊት ትልልቅ ብድሮች ማግኘት እጅግ ወሳኝ መሠረት መሆኑን ተበዳሪው በሚገባ ተገንዝቦ የፋይናንስ ስሙን መጠበቅ አለበት።

ሁለተኛው መስፈርት የቀረበው የዋስትና ወይም የመያዣ ንብረት ዓይነት እና ጥንካሬ ነው። አስተማማኝ እና በቀላሉ ወደ ገንዘብ ሊቀየር የሚችል ንብረት (ለምሳሌ በከተማ እምብርት የሚገኝ ሕንፃ) ያቀረበ ተበዳሪ የተሻለ የወለድ መጠን ሊያገኝ ይችላል። ባንኩ በንብረቱ ላይ ያለው እምነት ሲጨምር የሚወስደው ስጋት ስለሚቀንስ የወለድ መጠኑን ዝቅ ሊያደርገው ይችላል። መያዣ የቀረበው ንብረት ጥራትና ተፈላጊነት በጨመረ ቁጥር፣ የብድር ፈቃድ የማግኘት ዕድሉና የገንዘብ መጠኑ ይጨምራል። ደንበኞች ስለ ዋስትና አሰጣጥ ሂደቱ በቂ ግንዛቤ እንዲኖራቸው ከባንኩ ባለሙያዎች ጋር በዝርዝር መወያየትና መመካከር ለተሻለ ውጤት ይረዳል።

በመጨረሻም የብድሩ መጠን እና የመክፈያ ጊዜው በወለድ መጠኑ ላይ ተጽዕኖ ይኖራቸዋል። ብዙውን ጊዜ ትልልቅ ብድሮች እና የረጅም ጊዜ ክፍያዎች የተለየ የወለድ አሰላለፍ ይከተላሉ። ባንኩ ለረጅም ጊዜ ገንዘቡን ሲያበድር የሚጠብቀው ትርፍ ከፍ ያለ ሊሆን ይችላል። ተበዳሪው የብድሩን መጠን ከፍላጎቱ ጋር በሚመጣጠን መልኩ ብቻ መወሰን ይኖርበታል። አላስፈላጊ ከፍተኛ ብድር መውሰድ የወለድ ሸክሙን ስለሚያከብደው፣ እንደ አቅም መበደር ብልህነት ነው። እነዚህን መስፈርቶች በአግባቡ ተረድቶ አስፈላጊውን ዝግጅት አስቀድሞ በማድረግ ሂደቱን ማሳለጥ ይቻላል፤ ይህ ለሁለቱም ወገኖች የሚጠቅም ግልጽ አሠራር መሆኑ ይታወቃል።

ብድርን በአግባቡ ማስተዳደር እና የወለድ ሸክምን የመቀነስ ዘዴዎች

የብድር ወለድ ሸክምን ለመቀነስ ቀዳሚው ዘዴ ክፍያን በወቅቱ መፈጸም ነው። ክፍያ ሲዘገይ ባንኮች የመቀጫ ወለድ (Penalty Interest) ስለሚጨምሩ ዕዳው በከፍተኛ ሁኔታ ሊያድግ ይችላል። የመቀጫ ወለድ ከዋናው ወለድ በተጨማሪ የሚታሰብ በመሆኑ ተበዳሪውን ለኪሳራ ሊዳርገው ይችላል። ስለሆነም በየወሩ የሚጠበቅብዎትን ክፍያ በዕቅድ መፈጸም የፋይናንስ ታሪክዎን ከመጠበቁም በላይ አላስፈላጊ ወጪን ያስቀራል። ይህ የፋይናንስ ዲሲፕሊን ለግል ስኬትና ለሀገር ኢኮኖሚ ዕድገት ትልቅ አስተዋጽኦ ስላለው፣ ተበዳሪዎች በከፍተኛ ኃላፊነት ሊንቀሳቀሱ እንደሚገባ ባንኮች በጽኑ ያምናሉ።

ሌላው ዘዴ ተጨማሪ ገንዘብ ሲያገኙ በዋናው ዕዳ ላይ ቀድሞ መክፈል ነው። በኢትዮጵያ አብዛኞቹ ባንኮች ተበዳሪው ቀድሞ እንዲከፍል ይፈቅዳሉ። በዋናው ዕዳ ላይ የሚከፈል ትርፍ ገንዘብ ቀሪውን ወለድ በከፍተኛ ሁኔታ ይቀንሰዋል። ይህ ዘዴ በተለይ የወለድ መጠኑ በቀሪ ዕዳ ላይ ለሚሰላ ብድር እጅግ በጣም ጠቃሚ ነው። ደንበኞች በየጊዜው የሚያገኟቸውን ተጨማሪ ገቢዎች ወደ ብድር ክፍያ በማዞር የመክፈያ ጊዜውን ማሳጠር እና የወለድ ወጪን መቆጠብ ይችላሉ። ይህ ብልህነት ደንበኛው ትርፋማ እንዲሆንና ብድሩን በአግባቡ እንዲያስተዳድር የሚያስችለው እጅግ በጣም አስፈላጊና ወሳኝ የሆነ የጥናት ደረጃ መሆኑ ይታወቃል።

በመጨረሻም የወለድ መጠኑ ዝቅተኛ ወደሆኑ ባንኮች ብድርን ማዛወር (Loan Takeover) ሌላው አማራጭ ነው። አንዳንድ ባንኮች አዳዲስ ደንበኞችን ለመሳብ ሲሉ የሌላ ባንክን ብድር በዝቅተኛ ወለድ ሊረከቡ ይችላሉ። ይህ ሂደት ጥንቃቄ የተሞላበት ጥናት ቢፈልግም፣ ከፍተኛ የወለድ ሸክም ላለባቸው ተበዳሪዎች ትልቅ እፎይታ ሊሰጥ ይችላል። ሆኖም የማዛወሪያ ወጪዎችን እና የሕግ ሂደቶችን አስቀድሞ ማሰብ ያስፈልጋል። ብድርን በአግባቡ መጠቀም ለዕድገት መሠረት ሲሆን፣ በአግባቡ አለመጠቀም ግን ለከፋ የፋይናንስ ቀውስ ሊዳርግ እንደሚችል ተረድቶ መንቀሳቀስ ለተበዳሪው ስኬት እጅግ በጣም ወሳኝ የሆነ የጥንቃቄ እርምጃ መሆኑን መረዳት ያስፈልጋል።

ማጠቃለያ

በአጠቃላይ በኢትዮጵያ የብድር ወለድ መጠን በገበያ ሁኔታ፣ በባንኮች ፖሊሲ እና በተበዳሪው ማንነት ላይ ተመስርቶ የሚወሰን ተለዋዋጭ ጉዳይ ነው። ብድር ከመውሰድዎ በፊት የተለያዩ ባንኮችን የወለድ መጠን ማነጻጸር፣ የወለድ አሰላለፍ መንገዱን መረዳት እና የመክፈል አቅምዎን በሚገባ መገምገም ለስኬትዎ ቁልፍ ናቸው።

ወቅታዊ መረጃዎችን መከታተል እና ከባንክ ባለሙያዎች ጋር መመካከር የተሻለ ውሳኔ ለማድረግ ይረዳል። የፋይናንስ ዲሲፕሊን በመጠበቅ እና ብድርን ለታለመለት ዓላማ ብቻ በማዋል የራስዎን እና የቤተሰብዎን ኢኮኖሚያዊ ሕይወት መለወጥ ይችላሉ። በአግባቡ የሚመራ ብድር ለታላቅ የንግድና የግል ስኬት እንደሚበቃዎት የታመነ ነው።