በኢትዮጵያ ብድር እንዴት መጠየቅ ይቻላል

በኢትዮጵያ የባንክ ኢንዱስትሪ ውስጥ ብድር ማግኘት ለብዙዎች የንግድ ሥራ ማስጀመሪያ ወይም የሕይወት መለወጫ ትልቅ ድልድይ ነው። ይሁን እንጂ ብዙ ተበዳሪዎች ሂደቱን ከመጀመራቸው በፊት ምን ዓይነት ቅድመ ዝግጅቶች እንደሚያስፈልጉ እና ባንኮች ምን እንደሚፈልጉ በሚገባ አይረዱም። ይህ አለመረዳት ደግሞ በጊዜ ሂደት ለብድር ጥያቄ ውድቅ መሆን ወይም ለረጅም ጊዜ መጉላላት ዋነኛው ምክንያት ሊሆን ስለሚችል ጥንቃቄ ያስፈልጋል።

የብድር አጠያየቅ ሂደትን ማወቅ ተበዳሪው ከመክፈል አቅሙ ጋር የሚመጣጠን የብድር ዓይነት እንዲመርጥ ይረዳዋል። በሀገራችን ያሉ ባንኮች የተለያዩ የብድር ምርቶች ያሏቸው ሲሆን፣ እነዚህም እንደ ግል ፍላጎት፣ እንደ ንግድ ሥራ ዓይነትና እንደ ዋስትና አቀራረብ ሊለያዩ ይችላሉ። ትክክለኛውን ባንክ እና የብድር ዓይነት መምረጥ ተበዳሪው በራስ መተማመን እንዲኖረው እና የፋይናንስ ዕቅዱን በስኬት እንዲያጠናቅቅ የሚያስችል ወሳኝ መሠረት ነው።

በዚህ ጽሑፍ ውስጥ በኢትዮጵያ ባንኮች ዘንድ የሚጠየቁ መሠረታዊ ሰነዶችን፣ የዋስትና አቀራረብን እና የብድር ማመልከቻ ደረጃዎችን በጥልቀት እንመለከታለን። እያንዳንዱ ተበዳሪ እነዚህን ነጥቦች ካወቀ፣ የሚፈልገውን የገንዘብ መጠን ለማግኘት የሚያስፈልገውን ዝግጅት አስቀድሞ በማጠናቀቅ ሂደቱን ማሳለጥ ይችላል። አሁን በቀጥታ ወደ ዝርዝር መረጃዎቹ እናልፋለን፤ በዚህም የፋይናንስ ዕቅድዎን በልበ ሙሉነት ለመጀመር የሚያስፈልጉዎትን መረጃዎች ሁሉ አደራጅተን በጥራት አቅርበንልዎታል።

ትክክለኛውን የብድር ዓይነት እና ባንክ መምረጥ

በኢትዮጵያ ውስጥ ብድር ለመጠየቅ የመጀመሪያው እርምጃ ለፍላጎትዎ የሚስማማ የብድር ዓይነት መለየት ነው። ባንኮች ለቤት መስሪያ፣ ለተሽከርካሪ መግዣ፣ ለንግድ ሥራ ማስፋፊያ ወይም ለግል ፍላጎት የሚሆኑ የተለያዩ የብድር ምርቶችን ያቀርባሉ። እያንዳንዱ የብድር ዓይነት የራሱ የሆነ የወለድ ተመን እና የመክፈያ ጊዜ ስላለው፣ ተበዳሪው የትኛው አማራጭ ለኢኮኖሚ አቅሙ እንደሚመጥን በጥንቃቄ ማጥናትና መወሰን ይኖርበታል።

የባንክ ምርጫም ሌላው ወሳኝ ነጥብ ነው፤ ምክንያቱም እያንዳንዱ ባንክ የራሱ የሆነ የብድር ፖሊሲ እና መስፈርት ሊኖረው ይችላል። በመንግሥት ባለቤትነት ስር ያለው የኢትዮጵያ ንግድ ባንክ እና ሌሎች የግል ባንኮች (እንደ አዋሽ ወይም አቢሲንያ) ያላቸው የአገልግሎት ፍጥነት እና የወለድ መጠን ይለያያል። ተበዳሪው የተለያዩ ባንኮችን በመጎብኘት መረጃዎችን ማነጻጸር እና የተሻለ አገልግሎት የሚሰጠውን መምረጥ ለሂደቱ ስኬታማነት እጅግ በጣም አስፈላጊ ነው።

በተጨማሪም የባንኩን የዲጂታል አገልግሎት እና ተደራሽነት ግምት ውስጥ ማስገባት ያስፈልጋል። አንዳንድ ባንኮች በሞባይል መተግበሪያ አማካኝነት ፈጣን ብድር የሚሰጡ ሲሆን፣ ሌሎች ደግሞ በአካል ቀርበው የሚከናወኑ ሰፊ ሂደቶች ሊኖሯቸው ይችላል። ተበዳሪው ያለውን ጊዜ እና የቴክኖሎጂ ፍላጎት መሠረት በማድረግ ለሥራው ምቹ የሆነውን ተቋም መለየት አለበት። ይህ የመጀመሪያ ዝግጅት ለወደፊቱ የብድር ጉዞዎ ጠንካራ መሠረት የሚጥልና የሚያበረታታ ውጤታማ ጅምር ነው።

አስፈላጊ ሰነዶችን እና የሕግ ማስረጃዎችን ማዘጋጀት

ብድር ለመጠየቅ በቅድሚያ የሚፈለገው የተሟላ የሰነድ ዝግጅት ነው። ማንኛውም ተበዳሪ የታደሰ የነዋሪነት መታወቂያ፣ የጋብቻ ሁኔታ ምስክር ወረቀት እና የግብር ከፋይ መለያ ቁጥር (TIN) ሊኖረው ይገባል። እነዚህ ሰነዶች ተበዳሪው በሕግ የታወቀ ዜጋ መሆኑን የሚያረጋግጡ በመሆናቸው፣ ያለ እነዚህ ሰነዶች ማንኛውንም የባንክ አገልግሎት ማግኘት እንደማይቻል ተበዳሪው አስቀድሞ ተረድቶ ዝግጅቱን በሚገባ ማጠናቀቅና ማረጋገጥ ይኖርበታል።

ለንግድ ብድር የሚጠየቁ ሰነዶች ደግሞ የበለጠ ዝርዝር ናቸው። የታደሰ የንግድ ፈቃድ፣ የንግድ ምዝገባ ምስክር ወረቀት እና ያለፉት ዓመታት የሂሳብ መግለጫዎች (Financial Statements) በዋነኝነት ይጠየቃሉ። ባንኩ የንግድ ድርጅቱን አትራፊነት እና የገንዘብ ፍሰት የሚገመግመው በእነዚህ ሰነዶች አማካኝነት ነው። ሰነዶቹ በታወቀ የሂሳብ ምርመራ ባለሙያ (Auditor) የተረጋገጡ መሆን እንዳለባቸው ተበዳሪው ማወቅ አለበት፤ ይህም ለባንኩ አመኔታን በመፍጠር ረገድ ከፍተኛ ድርሻ ያለው ጉዳይ ነው።

በመጨረሻም የገቢ ምንጭን የሚያሳዩ ማስረጃዎች ወሳኝ ናቸው። ተቀጣሪ ከሆኑ የደመወዝ ክፍያ ማሳያ (Salary Slip) እና ከድርጅቱ የሚጻፍ የድጋፍ ደብዳቤ ያስፈልጋል። በግል ሥራ የሚተዳደሩ ከሆነ ደግሞ የባንክ ደብተር እንቅስቃሴ (Bank Statement) መቅረብ ይኖርበታል። እነዚህ ሰነዶች ተበዳሪው ብድሩን የመክፈል አቅም እንዳለው ለባንኩ የሚያሳዩ ዋነኛ መሣሪያዎች ናቸው። ሰነዶችን በጥራት እና በተሟላ ሁኔታ ማደራጀት የብድር ጥያቄው ተቀባይነት እንዲያገኝ ትልቅ አስተዋጽኦ ያደርጋል።

የብድር ዋስትና እና የንብረት ግምት ሂደት

በኢትዮጵያ አብዛኞቹ ብድሮች በዋስትና ላይ የተመሰረቱ ናቸው። ተበዳሪው ለሚወስደው ብድር መያዣ የሚሆን የማይንቀሳቀስ ንብረት (እንደ ቤት ወይም ህንፃ) ወይም ተሽከርካሪ ማቅረብ ይጠበቅበታል። የዋስትና ንብረቱ የባለቤትነት ማረጋገጫ (ካርታ ወይም ሊብሬ) በባንኩ ስም ዕገዳ የሚጣልበት ሲሆን፣ ይህም ተበዳሪው ብድሩን መክፈል ባይችል ባንኩ ንብረቱን በመሸጥ ገንዘቡን እንዲያስመልስ ዋስትና የሚሰጥና የባንኩን ሀብት የሚጠብቅ ጠንካራ የሕግ አሠራር ነው።

የዋስትና ንብረቱ ከቀረበ በኋላ በባንኩ ባለሙያዎች የንብረት ግምት (Valuation) ይከናወናል። ባለሙያዎቹ የንብረቱን ወቅታዊ የገበያ ዋጋ እና ሁኔታ በመገምገም ባንኩ ምን ያህል ብድር ሊሰጥ እንደሚችል ይወስናሉ። ብዙ ጊዜ ባንኮች ከንብረቱ ግምት ዋጋ ከ50% እስከ 70% የሚሆን ብድር ይፈቅዳሉ። ተበዳሪው የንብረቱ ግምት ትክክለኛ እንዲሆን አስፈላጊውን ትብብር ማድረግ ያለበት ሲሆን፣ የግምት ወጪውንም ተበዳሪው ራሱ የሚሸፍን መሆኑን አስቀድሞ ተረድቶ መዘጋጀት አለበት።

አንዳንድ ጊዜ የሌላ ሰው ንብረት በዋስትና ሊቀርብ ይችላል፤ ይህም በሕግ የታወቀ አሠራር ነው። በዚህ ጊዜ የንብረቱ ባለቤት ለባንኩ ፈቃዱን በጽሑፍ መስጠትና በውልና ማስረጃ መረጋገጥ ይኖርበታል። የዋስትና አቀራረቡ ግልጽና ከሕግ ጋር የተጣጣመ መሆን ለብድሩ መፈቀድ ወሳኝ ነው። ተበዳሪው ንብረቱ ከማንኛውም ዕገዳ ወይም ክርክር ነፃ መሆኑን ማረጋገጥ አለበት። በትክክል የቀረበ ዋስትና የብድር ሂደቱን ከማፋጠኑም በላይ ለባንኩ ትልቅ ዋስትና የሚሰጥ ጉዳይ ነው።

የብድር ማመልከቻ ቅጽ መሙላት እና የንግድ ዕቅድ

ሁሉም ሰነዶች እና ዋስትናዎች ከተዘጋጁ በኋላ ተበዳሪው የብድር ማመልከቻ ቅጽ የመሙላት ተግባር ያከናውናል። ይህ ቅጽ ስለ ተበዳሪው ማንነት፣ ስለሚፈልገው የብድር መጠን እና ስለ መክፈያ ጊዜው ዝርዝር መረጃዎችን ይይዛል። ቅጹን በጥንቃቄና ያለ ምንም ስህተት መሙላት ያስፈልጋል፤ ምክንያቱም የተሳሳተ መረጃ መስጠት ለብድር ጥያቄው ውድቅ መሆን ወይም ለሕግ ተጠያቂነት ሊዳርግ ስለሚችል እያንዳንዱ ነጥብ እውነተኝነት ላይ የተመሰረተ መሆን ይኖርበታል።

ለንግድ ብድር የሚጠየቅ ከሆነ፣ ጠንካራ የንግድ ዕቅድ (Business Plan) ማቅረብ የግድ ነው። የንግድ ዕቅዱ የሥራውን ዓላማ፣ የገበያ ሁኔታውን፣ የሚገኘውን ትርፍ እና ብድሩ እንዴት እንደሚመለስ በዝርዝር ማሳየት አለበት። ባንኩ የብድሩን አዋጭነት የሚገመግመው በዚህ ዕቅድ መሠረት ነው። ዕቅዱ አሳማኝ እና ተጨባጭ መረጃዎችን የያዘ ከሆነ፣ ባንኩ ብድሩን ለመፍቀድ ያለው ፍላጎት ይጨምራል። ይህ ሰነድ ተበዳሪው ለሥራው ያለውን ቁርጠኝነት የሚያሳይ ትልቅ መሣሪያ ነው።

በመጨረሻም ከባንክ ባለሙያዎች ጋር የሚደረገው ቃለ መጠይቅ ወሳኝ ነው። ባለሙያዎቹ ስለ ብድሩ አስፈላጊነት እና ስለ መክፈያ መንገዱ ጥያቄዎችን ሊያቀርቡ ይችላሉ። ተበዳሪው ለጥያቄዎቹ ግልጽና በቂ ምላሽ መስጠት አለበት። ይህ የግንኙነት ሂደት በባንኩ እና በተበዳሪው መካከል መተማመንን ይፈጥራል። ማመልከቻውን በብቃት ማቅረብ እና ጥያቄዎችን በሚገባ መመለስ የብድር ሂደቱን ወደ ስኬት የሚያመራና ለተበዳሪው ትልቅ ተስፋ የሚሰጥ የዝግጅት ክፍል እንደሆነ ይታመናል።

የብድር ውል ስምምነት እና ገንዘቡን መቀበል

የብድር ጥያቄው በባንኩ ተቀባይነት ካገኘ በኋላ የብድር ውል ስምምነት (Loan Agreement) ይፈረማል። ይህ ውል የወለድ መጠኑን፣ የመክፈያ ጊዜውን፣ ወርሃዊ ክፍያውን እና ሌሎች ግዴታዎችን በዝርዝር የያዘ የሕግ ሰነድ ነው። ተበዳሪው ውሉን ከመፈረሙ በፊት እያንዳንዱን አንቀጽ በጥንቃቄ ማንበብ እና ያልገባውን ነጥብ መጠየቅ አለበት። ውሉ ከተፈረመ በኋላ ተበዳሪው በውሉ ውስጥ ለተጠቀሱት ግዴታዎች ሁሉ በሕግ ተጠያቂ የሚሆን መሆኑን ማወቅ ይኖርበታል።

ውሉ ከተፈረመ በኋላ የዋስትና ንብረቱ በውልና ማስረጃ ይመዘገባል። ይህ ሂደት የባንኩን መብት የሚያስከብር ሲሆን፣ ምዝገባው ሲጠናቀቅ ባንኩ ብድሩን ለመልቀቅ ዝግጁ ይሆናል። ብድሩ በአንድ ጊዜ ወይም በደረጃ (Disbursement) ሊለቀቅ ይችላል። ለምሳሌ ለህንፃ ግንባታ የሚሰጥ ብድር እንደ ሥራው ሂደት በደረጃ የሚለቀቅ ሲሆን፣ ለተሽከርካሪ መግዣ የሚሰጥ ከሆነ ግን ክፍያው በቀጥታ ለሻጩ ሊፈጸም ይችላል። ይህ አሠራር ገንዘቡ ለታለመለት ዓላማ መዋሉን ለማረጋገጥ ነው።

ገንዘቡን ከተቀበሉ በኋላ ትልቁ ሥራ ብድሩን በአግባቡ ማስተዳደር ነው። ተበዳሪው በውሉ መሠረት ወርሃዊ ክፍያዎችን በወቅቱ መፈጸም ይኖርበታል። ክፍያን በወቅቱ መፈጸም ለወደፊት የተሻለ የብድር ታሪክ እንዲኖርዎት ይረዳል። ብድሩን ለታለመለት የገቢ ማስገኛ ሥራ ማዋል ደግሞ ዕዳውን በቀላሉ ለመክፈል ያስችላል። ይህ የመጨረሻው ደረጃ የተበዳሪውን ሕልም ወደ እውነታ የሚቀይር እና አዲስ የሥራ ምዕራፍ የሚከፍት እጅግ በጣም ደስ የሚልና ውጤታማ የፋይናንስ ስኬት መሆኑ ይታወቃል።

ማጠቃለያ

በአጠቃላይ በኢትዮጵያ ውስጥ ብድር ለመጠየቅ ዝርዝር ዝግጅት እና የባንክ አሠራሮችን መረዳት ወሳኝ ነው። ትክክለኛውን የብድር ዓይነት ከመምረጥ ጀምሮ ሰነዶችን ማሟላት እና ዋስትና ማቅረብ ተበዳሪው ሊያልፍባቸው የሚገቡ መሠረታዊ እርምጃዎች ናቸው።

ብድርን ለታለመለት ዓላማ ማዋል እና ክፍያዎችን በወቅቱ መፈጸም ደግሞ ለዘላቂ የፋይናንስ ስኬት ቁልፍ ነው። መረጃዎችን በአግባቡ በመጠቀም እና ከባንክ ባለሙያዎች ጋር በመመካከር፣ ብድርን ለዕድገትዎ እንደ ትልቅ መሣሪያ መጠቀም ይችላሉ።