ኢትዮጵያ ውስጥ ብድር እንዴት ማስላት ይቻላል

በኢትዮጵያ የባንክ ኢንዱስትሪ ውስጥ ብድር ማግኘት ለብዙዎች የንግድ ሥራ ማስጀመሪያ ወይም የሕይወት መለወጫ ትልቅ ዕድል ነው። ይሁን እንጂ ብዙ ተበዳሪዎች ብድር ከመውሰዳቸው በፊት ወርሃዊ ክፍያቸው ስንት እንደሚሆን እና አጠቃላይ የሚከፍሉት የወለድ መጠን ምን ያህል እንደሆነ በሚገባ አይረዱም። ይህ አለመረዳት ደግሞ በጊዜ ሂደት ለፋይናንስ ቀውስ ወይም ላልተፈለገ ዕዳ ሊዳርግ ይችላል።

የብድር አሰላለፍ ዘዴን ማወቅ ተበዳሪው ከመክፈል አቅሙ ጋር የሚመጣጠን ብድር እንዲመርጥ ይረዳዋል። በሀገራችን ያሉ ባንኮች የተለያዩ የወለድ ስሌት መንገዶችን የሚከተሉ ሲሆን፣ እነዚህም እንደ ብድሩ ዓይነትና እንደ ባንኩ ፖሊሲ ሊለያዩ ይችላሉ። ትክክለኛውን ስሌት አስቀድሞ ማስላት ተበዳሪው በራስ መተማመን እንዲኖረው እና ከባንክ ባለሙያዎች ጋር በሚያደርገው ንግግር ላይ የበላይነት እንዲኖረው የሚያስችል ጠቃሚ መሣሪያ ነው።

በዚህ ጽሑፍ ውስጥ በኢትዮጵያ ባንኮች ዘንድ የተለመዱ የወለድ ስሌት መንገዶችን፣ ወርሃዊ ክፍያን እንዴት ማውጣት እንደሚቻል እና የብድር ኢንሹራንስ ያለውን ድርሻ በዝርዝር እንመለከታለን። እያንዳንዱ ተበዳሪ እነዚህን ነጥቦች ካወቀ፣ የሚከፍለውን ትክክለኛ የገንዘብ መጠን ለማቀድ እና ትርፋማነቱን ለማረጋገጥ ትልቅ ዕድል ይፈጥርለታል። አሁን በቀጥታ ወደ ዝርዝር መረጃዎቹ እናልፋለን፤ በዚህም የፋይናንስ ዕቅድዎን በልበ ሙሉነት ለመጀመር የሚያስፈልጉዎትን መረጃዎች ሁሉ አቅርበንልዎታል።

የመደበኛ የብድር ወለድ ስሌት እና የቀሪ ዕዳ ዘዴ

በኢትዮጵያ ባንኮች ዘንድ በብዛት ጥቅም ላይ የሚውለው የወለድ ስሌት ዘዴ በቀሪ ዕዳ (Reducing Balance Method) ላይ የተመሰረተው ነው። ይህ ዘዴ ተበዳሪው በየወሩ ዋናውን ዕዳ እየቀነሰ ሲሄድ የሚታሰበው ወለድም አብሮ እንዲቀንስ ያደርጋል። በዚህም ምክንያት መጀመሪያ ላይ የሚከፈለው የወለድ መጠን ከፍተኛ ቢሆንም፣ በሂደት ግን እየቀነሰ ስለሚመጣ ለተበዳሪው እጅግ አዋጭ እና ተመራጭ ነው።

የቀሪ ዕዳ ስሌት ደንበኞች በቶሎ ብድራቸውን እንዲመልሱ የሚያበረታታ እና አጠቃላይ የሚከፍሉትን የገንዘብ መጠን የሚቀንስ ውጤታማ መንገድ እንደሆነ ይታወቃል። ባንኩ ወለዱን የሚያሰላው በየወሩ መጨረሻ ላይ ባለው ቀሪ ዋና ዕዳ ላይ ብቻ በመሆኑ፣ ተበዳሪው ተጨማሪ ክፍያ በፈጸመ ቁጥር የወለድ ሸክሙ በከፍተኛ ሁኔታ ይቀንሳል። ይህ አሠራር ግልጽነት ያለው እና የፋይናንስ ዲሲፕሊን ላላቸው ደንበኞች እጅግ በጣም ጠቃሚ ነው።

ይህንን ስሌት በቤት ውስጥ ለመስራት የብድሩን መጠን በወርሃዊ ወለድ በማባዛት በቀላሉ ማወቅ ይቻላል። ይሁን እንጂ ባንኮች የሚጠቀሙባቸው የኮምፒውተር ሶፍትዌሮች ስሌቱን በትክክል ስለሚያወጡት ከባንክ ባለሙያ የክፍያ ሰንጠረዥ (Amortization Schedule) መጠየቅ አስፈላጊ ነው። ይህ ሰንጠረዥ በየወሩ የሚከፈለውን የዋና ዕዳ እና የወለድ ድርሻ ለይቶ ስለሚያሳይ ተበዳሪው ለረጅም ጊዜ የፋይናንስ ዕቅድ እንዲያወጣ ይረዳዋል።

የወርሃዊ ክፍያ ወይም የኢኳትድ ማንዝሊ ኢንስቶልመንት ስሌት

ወርሃዊ ክፍያን ለማስላት ባንኮች ኢኤምአይ (EMI) የተባለውን ቀመር በስፋት ይጠቀማሉ። ይህ ቀመር የብድሩን መጠን፣ የወለድ ተመኑን እና የመክፈያ ጊዜውን በማጣመር በየወሩ የሚከፈለውን ቋሚ የገንዘብ መጠን ያወጣል። ተበዳሪው በየወሩ ተመሳሳይ ክፍያ ስለሚፈጽም ለቤት ወጪው እና ለንግድ ስራው በቂ ዝግጅት እንዲያደርግ የሚያስችለው ሲሆን ለተረጋጋ የፋይናንስ አስተዳደር እጅግ በጣም አስፈላጊ ነው።

ኢኤምአይ ስሌት ውስጥ ዋናው ዕዳ እና ወለዱ ተደባልቀው ይቀርባሉ። በመጀመሪያዎቹ ወራት ውስጥ የሚከፈለው ክፍያ አብዛኛው ለወለድ የሚውል ሲሆን፣ የመክፈያ ጊዜው እያለቀ ሲመጣ ግን ክፍያው ለዋናው ዕዳ የሚውል ይሆናል። ይህንን ስሌት ለመረዳት በኢንተርኔት ላይ የሚገኙ የብድር ማሳያዎችን (Loan Calculators) መጠቀም ይቻላል። እነዚህ መሣሪያዎች ተበዳሪው የተለያዩ የወለድ መጠኖችን በማነጻጸር የተሻለውን ምርጫ እንዲያደርግ ይረዳሉ።

በኢትዮጵያ ውስጥ ባሉ ባንኮች የወርሃዊ ክፍያ መጠን እንደ ባንኩ የአሠራር ደንብ ሊለያይ ይችላል። አንዳንድ ባንኮች ክፍያውን በየሦስት ወሩ ወይም በየስድስት ወሩ እንዲከፈል ሊያደርጉ ይችላሉ። ሆኖም አብዛኞቹ ባንኮች በየወሩ የሚከፈለውን ስርዓት ይከተላሉ። ተበዳሪው ክፍያውን ከመጀመሩ በፊት የክፍያውን መጠን እና የሚቆይበትን ጊዜ በሚገባ ማወቅ አለበት። ይህ መረጃ ለወደፊት የንግድ ስኬት እና ለግል ኢኮኖሚ ዕድገት ወሳኝ መሠረት ነው።

የብድር ኢንሹራንስ እና የአስተዳደር ወጪዎች ግምት

ብድር ሲታሰብ ከወለድ በተጨማሪ የሚጨመሩ ሌሎች ወጪዎችን ማሰብ የግድ ነው። በኢትዮጵያ ውስጥ ማንኛውም ብድር ሲፈቀድ የብድር ኢንሹራንስ (Credit Life Insurance) መክፈል ግዴታ ነው። ይህ ኢንሹራንስ ተበዳሪው በድንገት ቢሞት ወይም ጉዳት ቢደርስበት ዕዳው በኢንሹራንስ ድርጅቱ እንዲሸፈን ያደርጋል። የኢንሹራንስ መጠኑ እንደ ብድሩ ዓይነት እና እንደ ተበዳሪው ዕድሜ ሊለያይ ስለሚችል አስቀድሞ መጠየቅ ያስፈልጋል።

ከኢንሹራንስ በተጨማሪ ባንኮች የአገልግሎት ክፍያ ወይም የአስተዳደር ወጪ (Service Charge) ይጠይቃሉ። ይህ ክፍያ ብዙ ጊዜ ከብድሩ ጠቅላላ መጠን 1% ወይም ከዚያ በላይ ሊሆን ይችላል። ክፍያው ብድሩ በሚለቀቅበት ጊዜ አንድ ጊዜ ብቻ የሚከፈል ሲሆን፣ ተበዳሪው ይህንን ገንዘብ አስቀድሞ ማዘጋጀት አለበት። እነዚህ ወጪዎች በብድር ስሌቱ ውስጥ ታስበው ካልቀረቡ ተበዳሪው ባልጠበቀው ወጪ ሊቸገር ስለሚችል በዝርዝር ማጤን እጅግ በጣም አስፈላጊ ነው።

በመጨረሻም የንብረት ግምት ክፍያ (Valuation Fee) እና የውል ምዝገባ ወጪዎች አሉ። ብድሩ በንብረት ዋስትና የሚሰጥ ከሆነ፣ ንብረቱን ለመገመት ለሚመጡ ባለሙያዎች ክፍያ ይፈጸማል። እንዲሁም የብድር ውሉ በፍርድ ቤት ወይም በሚመለከተው አካል ሲመዘገብ የቴምብር ቀረጥ ይከፈላል። እነዚህ ሁሉ ወጪዎች ተደምረው የብድሩን ትክክለኛ ዋጋ ስለሚወስኑ፣ ተበዳሪው ብድር ከመውሰዱ በፊት አጠቃላይ የወጪ ዝርዝር ከባንኩ መጠየቅና በሚገባ ማጥናት ይኖርበታል።

የመክፈያ ጊዜ ርዝመት በወለድ መጠን ላይ ያለው ተፅዕኖ

የብድር መክፈያ ጊዜ ርዝመት በጠቅላላ የሚከፈለው ወለድ ላይ ቀጥተኛ ተጽዕኖ አለው። የመክፈያ ጊዜው ረጅም በሆነ ቁጥር ወርሃዊ ክፍያው ዝቅተኛ ቢሆንም፣ አጠቃላይ የሚከፈለው የወለድ መጠን ግን በጣም ከፍተኛ ይሆናል። ለምሳሌ ለ5 ዓመት የተወሰደ ብድር እና ለ10 ዓመት የተወሰደ ብድር ወርሃዊ ክፍያቸው ቢለያይም፣ በ10 ዓመቱ ላይ የሚከፈለው ወለድ ከ5 ዓመቱ በብዙ እጥፍ ሊበልጥ ይችላል።

ተበዳሪዎች ወርሃዊ ክፍያቸውን ለመቀነስ ሲሉ ረጅም የመክፈያ ጊዜ ይመርጣሉ። ሆኖም ይህ ምርጫ በጊዜ ሂደት ብዙ ገንዘብ ለባንክ እንዲከፍሉ ያደርጋቸዋል። የሚቻል ከሆነ የመክፈያ ጊዜውን አጭር ማድረግ ለአጠቃላይ ወጪ ቅነሳ እጅግ በጣም ጠቃሚ ነው። የፋይናንስ ባለሙያዎች እንደሚመክሩት፣ ተበዳሪው የመክፈል አቅሙ በሚፈቅደው መጠን አጭር ጊዜ መምረጥ አለበት። ይህ ዘዴ ተበዳሪው ከዕዳ ነፃ ሆኖ የራሱን ሀብት በፍጥነት እንዲገነባ ትልቅ ዕድል ይሰጠዋል።

በሌላ በኩል፣ የመክፈያ ጊዜው ሲያጥር ወርሃዊ ክፍያው ስለሚጨምር በተበዳሪው የዕለት ተዕለት የገንዘብ ፍሰት ላይ ጫና ሊፈጥር ይችላል። ስለዚህ በወርሃዊ ክፍያ ምቾት እና በአጠቃላይ የወለድ ወጪ መካከል ያለውን ሚዛን መጠበቅ ያስፈልጋል። እያንዳንዱ ተበዳሪ የራሱን የገቢ ምንጭ እና የወደፊት ዕቅድ ግምት ውስጥ በማስገባት የመክፈያ ጊዜውን መወሰን አለበት። በትክክል የተመረጠ የመክፈያ ጊዜ ለፋይናንስ ነፃነት እና ለንግድ ስኬት እጅግ በጣም ወሳኝ እና አስፈላጊ ጉዳይ ነው።

የመቀጫ ወለድ እና የክፍያ መዘግየት የሚያስከትለው ኪሳራ

በኢትዮጵያ ውስጥ የብድር ክፍያን በወቅቱ አለመክፈል ከፍተኛ የመቀጫ ወለድ (Penalty Interest) ያስከትላል። ባንኮች ክፍያ ሲዘገይ ከመደበኛው ወለድ በተጨማሪ የቅጣት ወለድ ያሰላሉ። ይህ ቅጣት በየቀኑ የሚታሰብ ስለሚሆን ዕዳው በአጭር ጊዜ ውስጥ እንዲከማች ያደርጋል። ተበዳሪዎች ክፍያቸውን በአግባቡ ካልመሩ፣ የብድር ታሪካቸው ሊበላሽ እና ወደፊት ሌላ ብድር የማግኘት ዕድላቸው ሊዘጋ ስለሚችል ክፍያን በወቅቱ መፈጸም እጅግ አስፈላጊ ነው።

የመቀጫ ወለድ ስሌት እንደ ባንኩ ደንብ ይለያያል፤ ሆኖም ብዙ ጊዜ ከመደበኛው ወለድ በላይ 3% ወይም ከዚያ በላይ ሊሆን ይችላል። ክፍያው ከአንድ ወር በላይ ከዘገየ ባንኩ ንብረትን እስከ መውረስ የሚደርስ እርምጃ ሊወስድ ይችላል። ይህ ደግሞ በተበዳሪው ማኅበራዊ እና ኢኮኖሚያዊ ሕይወት ላይ ትልቅ ጥቁር ጠባሳ ይጥላል። ስለሆነም ብድር ከመውሰድዎ በፊት ክፍያውን በወቅቱ መፈጸም እንደሚችሉ በቂ ዋስትና ሊኖርዎት ይገባል፤ ይህም ለፋይናንስ ደኅንነትዎ ወሳኝ መሠረት ነው።

ክፍያን በወቅቱ ለመፈጸም የቁጠባ ባህልን ማዳበር እና የብድር ክፍያ ቀንን በልዩ ሁኔታ ማስታወስ ያስፈልጋል። ተጨማሪ ገቢ ሲገኝ ቀድሞ መክፈል ደግሞ የመቀጫ ስጋትን ከመቀነሱም በላይ የወለድ ሸክምን ያቃልላል። ባንኮች ታማኝ ደንበኞችን ስለሚፈልጉ፣ ክፍያውን በወቅቱ የሚፈጽም ተበዳሪ ለወደፊት የተሻለ የብድር መጠን እና ቅናሽ የማግኘት ዕድሉ ሰፊ ነው። በመሆኑም የመቀጫ ወለድን ለማስቀረት ጥብቅ የፋይናንስ ዲሲፕሊን መከተል ለማንኛውም ተበዳሪ ስኬት እጅግ በጣም አስፈላጊ እና ወሳኝ ጉዳይ ነው።

ማጠቃለያ

በአጠቃላይ በኢትዮጵያ ውስጥ ብድርን በአግባቡ ማስላት እና መረዳት ለፋይናንስ ስኬት ቀዳሚው ተግባር ነው። የወለድ ስሌት ዘዴዎችን፣ ተጨማሪ ወጪዎችን እና የመክፈያ ጊዜውን በሚገባ መመርመር ተበዳሪው ትክክለኛ ውሳኔ እንዲያደርግ ይረዳዋል።

ብድርን ለታለመለት የገቢ ማስገኛ ሥራ ብቻ ማዋል እና ክፍያዎችን በወቅቱ መፈጸም የኢኮኖሚ ነፃነትን ለማረጋገጥ ወሳኝ ናቸው። የፋይናንስ ዕውቀትዎን በማሳደግ እና የባንክ አሠራሮችን በመረዳት፣ ብድርን ለዕድገትዎ እንደ ትልቅ ድልድይ መጠቀም ይችላሉ።